به گزارش ورزشی منهای فوتبال بسکتبال مردان در بازیهای المپیک ۹۰ سال پیش و در المپیک ۱۹۳۶ برلین برای نخستین بار وارد بازیها شد و از آن زمان تاکنون تحولات شگرفی را پشت سر گذاشته و تغییرات بزرگی در سلسلهمراتب قدرت این رشته به وجود آمده است.
نخستین بازیهای المپیک بسکتبال در ۷ آگوست ۱۹۳۶ در برلین برگزار شد. نگاهی به نتایج روز نخست، مانند پیروزی ۲۰ بر ۱۷ و ۳۲ بر ۹، بهخوبی نشان میدهد که این رشته ۹۰ سال پیش تا چه اندازه با بسکتبال امروزی تفاوت داشت.
نخستین دوره المپیک بسکتبال ۴۵ سال پس از ابداع این ورزش توسط دکتر جیمز نایسمیت و تنها چهار سال پس از تأسیس فدراسیون جهانی بسکتبال (FIBA) برگزار شد. در آن دوره، نایسمیت، پدر بسکتبال، نیز به برلین دعوت شد تا پرتاب توپ آغازین نخستین مسابقه المپیک این رشته را انجام دهد و مدالها را اهدا کند.
مسابقات روی زمین خاکی و در فضای باز برگزار میشد و خبری از سالنهای مدرن و کفپوشهای چوبی امروزی نبود. ریتم بازی نیز با بسکتبال امروز قابل مقایسه نبود و در تمام رقابتهای آن دوره تنها هشت بار یک تیم موفق شد بیش از ۴۰ امتیاز کسب کند. فدراسیون جهانی بسکتبال نیز در مرور تاریخی خود تأکید کرده است که نخستین تورنمنت المپیک ۲۳ تیم داشت؛ تقریباً دو برابر تعداد تیمهای حاضر در دورههای امروزی.
شرایط جوی نیز به کمک حملات تیمها نیامد. دیدار فینال برای کسب مدال طلا بین آمریکا و کانادا پس از یک روز بارانی برگزار شد و در جریان مسابقه نیز باران شدیدی بارید. در نتیجه، دو تیم در نیمه دوم روی هم تنها ۸ امتیاز به دست آوردند و آمریکا با پیروزی ۱۹ بر ۸، نخستین مدال طلای تاریخ بسکتبال المپیک را از آن خود کرد. جو فورتنبری با ۸ امتیاز بهترین بازیکن آمریکا در آن مسابقه بود.
بهدلیل جنگ جهانی دوم، جهان تا سال ۱۹۴۸ برای دومین دوره مسابقات بسکتبال المپیک در لندن منتظر ماند و آمریکا بار دیگر مدال طلا را به دست آورد. آمریکاییها در دهههای بعد نیز بر این رقابتها سلطه داشتند و از نخستین دوره تا سال ۱۹۶۸، هفت مدال طلای متوالی کسب کردند و به رکورد خیرهکننده ۶۳ پیروزی پیاپی رسیدند.
در همین سالها سطح بسکتبال در سراسر جهان بهواسطه فعالیت مستمر FIBA برای گسترش این رشته رشد کرد. اتحاد جماهیر شوروی به یک قدرت بزرگ در اروپا تبدیل شد؛ این تیم ۱۰ عنوان از ۱۱ قهرمانی یوروبسکت بین سالهای ۱۹۵۱ تا ۱۹۷۱ را به دست آورد و در فاصله سالهای ۱۹۵۱ تا ۱۹۷۱، چهار بار به فینال المپیک رسید.
دهه ۱۹۶۰ شاهد ظهور قدرت دیگری در بسکتبال اروپا، یعنی یوگسلاوی، بود. این تیم در آن دهه چهار بار به فینال یوروبسکت رسید و در المپیک ۱۹۶۸ با ستارههایی مانند ایوو دانئو، رادیوی کوراچ و کراسیمیر کاسیچ به مرحله جدیدی رسید. یوگسلاوی در نیمهنهایی شوروی را شکست داد، اما در فینال مغلوب آمریکا شد و به مدال نقره رسید.
دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ شاهد رقابتی تقریباً برابر میان سه قدرت آمریکا، شوروی و یوگسلاوی بود. آمریکا در سال ۱۹۷۶ قهرمان شد و سپس یوگسلاوی در المپیک ۱۹۸۰ مسکو نخستین طلای تاریخ خود را به دست آورد. در المپیک لسآنجلس ۱۹۸۴، آمریکا در فینال اسپانیا را شکست داد و یوگسلاوی به مدال برنز رسید.
نقطه عطف مهم در المپیک ۱۹۸۸ سئول رقم خورد؛ جایی که شوروی در نیمهنهایی آمریکا را شکست داد و سپس با غلبه بر یوگسلاوی در دیدار فینال، دومین و آخرین طلای المپیک خود را به دست آورد.
در همین دوران، ستارههای بینالمللی بزرگی ظهور کردند که بعدها نامشان در تالار مشاهیر FIBA ثبت شد؛ از جمله اسکار اشمیت، امتیازآورترین بازیکن تاریخ بسکتبال مردان المپیک از برزیل، آرویداس سابونیس، ستاره بزرگ شوروی و لیتوانی و دراژن پتروویچ، شوتزن سرشناس یوگسلاوی و کرواسی. بازیکنانی در این سطح، در آن مقطع از پیوستن به NBA خودداری میکردند؛ چرا که حضور در NBA به معنای از دست دادن شرایط بازی برای تیم ملی کشورشان بود.
تصمیم تاریخی FIBA در سال ۱۹۸۹
فدراسیون جهانی بسکتبال در تغییر جایگاه المپیک نقشی کلیدی ایفا کرد. کنگره جهانی FIBA در ۸ آوریل ۱۹۸۹ تصمیم گرفت تمایز میان بازیکنان آماتور و حرفهای را حذف کند و از آن پس تمامی بازیکنان بسکتبال واجد شرایط حضور در رقابتهای FIBA باشند.
نخستین المپیک پس از این تصمیم، بازیهای ۱۹۹۲ بارسلونا بود؛ دورهای که با حضور یکی از مشهورترین و شاید بهترین تیمهای تاریخ ورزش، یعنی «تیم رویایی» آمریکا، در تاریخ ماندگار شد. مایکل جردن، مجیک جانسون، لری برد و دیگر اسطورههای NBA در ترکیب این تیم قرار داشتند.
المپیک بارسلونا چهره بسکتبال را تغییر داد و باعث شد هواداران بیشتری در سراسر جهان به این رشته علاقهمند شوند. حضور ستارههایی مانند جردن و مجیک جانسون در بزرگترین صحنه ورزشی جهان، نسل جدیدی از کودکان و نوجوانان را در نقاط مختلف دنیا به سمت بسکتبال کشاند و به جهانیتر شدن این ورزش سرعت بخشید.
آمریکا در سال ۱۹۹۲ با تیمی متشکل از ستارههای NBA حریفان را درهم کوبید و در المپیکهای ۱۹۹۶ و ۲۰۰۰ نیز به مدال طلا رسید. با این حال، سطح بسکتبال سایر کشورها بهتدریج رشد کرد؛ افزایش حضور بازیکنان بینالمللی در NBA نیز یکی از نشانههای این تغییر بود.
پیشرفت سایر کشورها، در کنار اطمینان بیش از حد آمریکا از پیروزیهای متوالی، سرانجام به شکست تاریخی این تیم در المپیک ۲۰۰۴ آتن منجر شد. آرژانتین با نسل طلایی خود به رهبری مانو جینوبیلی، لوئیس اسکولا و دیگر ستارهها، آمریکا را در نیمهنهایی شکست داد و سپس مدال طلای المپیک را از آن خود کرد.
شکست آمریکا در آتن، در کنار قرار گرفتن این تیم در رده پنجم جام جهانی بسکتبال FIBA در سال ۲۰۰۲ و رده سوم در جام جهانی ۲۰۰۶، باعث شد فدراسیون بسکتبال آمریکا برنامه جدیتری برای بازگرداندن این کشور به جایگاه نخست بسکتبال جهان در نظر بگیرد.
نتیجه این برنامه، تشکیل تیم معروف «Redeem Team» برای المپیک ۲۰۰۸ پکن بود. ستارههایی مانند لبران جیمز، کوبی برایانت، کارملو آنتونی و دواین وید در ترکیب آمریکا قرار گرفتند و این تیم با بازپسگیری مدال طلا، سلطه خود را دوباره آغاز کرد. آمریکا پس از آن نیز در چهار دوره متوالی المپیک روی سکوی نخست ایستاده است.
با این حال، سایر کشورها همچنان در حال نزدیک شدن به آمریکا بودند؛ بهویژه تیمهای اروپایی. اسپانیا در فینالهای المپیک ۲۰۰۸ پکن و ۲۰۱۲ لندن آمریکا را به چالش کشید. در المپیک ۲۰۱۶ ریو نیز صربستان، فرانسه و اسپانیا برای آمریکاییها دردسرساز شدند.
فرانسه در المپیک ۲۰۲۰ توکیو حتی توانست آمریکا را در مرحله گروهی شکست دهد و به روند ۲۵ پیروزی متوالی این تیم در بازیهای المپیک پایان دهد. آمریکا البته در ادامه واکنش نشان داد و در ژاپن مدال طلا را به دست آورد، اما این شکست نشان داد فاصله سایر قدرتهای جهان با آمریکا بیش از گذشته کاهش یافته است.
چهار سال بعد، مسابقات بسکتبال المپیک پاریس ۲۰۲۴ رکوردهای جدیدی را به ثبت رساند. در این دوره بیش از یک میلیون و ۷۸ هزار تماشاگر برای تماشای مسابقات بسکتبال مردان و زنان به سالنها رفتند. همچنین بسکتبال پاریس در شبکههای اجتماعی FIBA بیش از ۲.۷ میلیارد بازدید و ۷۲ میلیون تعامل ثبت کرد.
در زمین مسابقه نیز تیمهایی از کشورهای جدیدتر در سطح اول بسکتبال جهان حضور پیدا کردند که سودان جنوبی یکی از داستانهای جذاب و الهامبخش این دوره بود. با این روند، بسکتبال مردان المپیک از نخستین حضور خود در برلین ۱۹۳۶ تاکنون مسیری طولانی را طی کرده است؛ مسیری که از زمین خاکی و فینال ۱۹ بر ۸ آغاز شد، با ظهور اسطورههایی مانند اسکار اشمیت و دریمتیم ۱۹۹۲ ادامه یافت و در پاریس ۲۰۲۴ به یکی از پرتماشاگرترین و جهانیترین دورههای تاریخ خود رسید. این روند بهاحتمال زیاد در دورههای آینده المپیک نیز ادامه خواهد داشت.
